Önce fesih türünü belirleyin: her şey buna bağlı
İşten ayrılırken hangi haklara sahip olduğunuzu belirleyen ilk soru, iş sözleşmesinin kim tarafından ve hangi nedenlesona erdirildiğidir. İş Kanunu'nda başlıca fesih türleri şunlardır: işverenin süreli feshi (geçerli nedenle, ihbarlı), işverenin haklı nedenle derhal feshi (m.25 — ör. ahlak ve iyi niyete aykırılık), işçinin istifası, işçinin haklı nedenle feshi (m.24) ve tarafların anlaşarak sözleşmeyi bitirdiği ikale. İşveren sizi ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık (m.25/II) dışında bir nedenle çıkardıysa kıdem tazminatına hak kazanırsınız; bu ayrım bu yüzden kritiktir.
Fesih bildiriminin yazılı ve gerekçeliyapılması gerekir. Sözlü veya gerekçesiz fesihlerde işçi lehine önemli haklar doğabilir. İşten çıkışınızda SGK'ya bildirilen işten çıkış kodu, hem tazminat hem işsizlik maaşı hakkınızı doğrudan etkiler; bu kodu e-Devlet üzerinden mutlaka kontrol edin.
Kıdem tazminatı
Kıdem tazminatı, aynı işverene bağlı olarak en az 1 yıl çalışan işçiye, her tam hizmet yılı için 30 günlük giydirilmiş brüt ücrettutarında ödenir. "Giydirilmiş ücret", çıplak maaşa ek olarak yol, yemek, düzenli prim ve ikramiye gibi süreklilik arz eden menfaatlerin eklenmesiyle bulunur. Kıdem tazminatından yalnızca binde 7,59 damga vergisi kesilir; gelir vergisi alınmaz. Ayrıca yasal bir tavan vardır ve her yıl için ödenecek tutar bu tavanı aşamaz.
Kıdeme hak kazandıran başlıca hâller: işverenin haklı fesih dışındaki feshi, işçinin haklı nedenle feshi, emeklilik, erkek işçinin askerlik, kadın işçinin evlilik tarihinden itibaren 1 yıl içinde ayrılması ve işçinin ölümü. Ayrıntılar için kıdem tazminatı şartları rehberine ve güncel değer için kıdem tazminatı tavanı sayfasına bakabilirsiniz. Net tutarı kıdem tazminatı hesaplama aracıyla öğrenebilirsiniz.
İhbar tazminatı
İş sözleşmesini sona erdirmek isteyen taraf, karşı tarafa önceden bildirimde bulunmak zorundadır. Bildirim süreleri kıdeme göre 2, 4, 6 veya 8 haftadır. Bu süreye uymadan iş ilişkisini bitiren taraf, karşı tarafa ihbar tazminatı öder. İşveren sizi bildirimsiz çıkardıysa size ihbar tazminatı ödemekle yükümlüdür; siz bildirimsiz ayrılırsanız tersi geçerlidir. İhbar tazminatı ücret sayıldığından gelir ve damga vergisine tabidir. Kıdemin aksine burada 1 yıl şartı aranmaz. Tutarı ihbar tazminatı hesaplama aracıyla görebilirsiniz.
Kullanılmayan yıllık izin ücreti
İş sözleşmesi sona erdiğinde, hak edip kullanmadığınız yıllık ücretli izinlerin karşılığı son ücretiniz üzerinden nakden ödenir. Kıdeminize göre yıllık izin süresi 14, 20 veya 26 gündür (18 yaşından küçük ve 50 yaşından büyük işçilerde en az 20 gün). İzin ücreti gelir ve damga vergisine tabidir. Kaç gün izne hak kazandığınızı yıllık izin hesaplama aracıyla, ödenmeyen izin ücretiniz için izin ücreti talep dilekçesini kullanabilirsiniz.
İşsizlik maaşı (İŞKUR)
İşsizlik ödeneği; son 120 gün hizmet akdine tabi olmak, son 3 yılda en az 600 gün işsizlik sigortası primi ödemek ve işini kendi isteği ve kusuru dışında kaybetmek şartıyla alınır. Kendi isteğiyle istifa edenler ve haklı nedenle işten çıkarılanlar bu ödeneğe hak kazanamaz. Ödenek süresi prim gününe göre 6, 8 veya 10 aydır; ayrıntılar için işsizlik maaşı kaç ay ödenir sayfasına bakın. Başvuru, fesihten itibaren 30 gün içinde e-Devlet üzerinden yapılır. Aylık ödeneğinizi işsizlik maaşı hesaplama aracıyla öğrenebilirsiniz.
İşe iade davası
İş güvencesi kapsamındaki işçiler, geçersiz feshe karşı işe iade talep edebilir. Bunun için iş yerinde en az 30 işçi çalışması, işçinin en az 6 aylık kıdeminin bulunması, belirsiz süreli sözleşmeyle çalışması ve feshin geçerli bir nedene dayanmaması gerekir. Süreç, fesih tebliğinden itibaren 1 ay içinde arabuluculuk başvurusuyla başlar. Mahkeme feshi geçersiz bulursa işçiye boşta geçen süre ücreti (en çok 4 ay) ile işveren işe başlatmazsa 4–8 aylık işe başlatmama tazminatı ödenir. Tutarları işe iade tazminatı hesaplama aracıyla görebilirsiniz.
Fesihte dikkat edilmesi gerekenler
İşten ayrılırken ibranameyi tutarları görmeden ve ödeme banka yoluyla yapılmadan imzalamayın; eksik ödemede çekince koyabilir veya imzalamayabilirsiniz. İşverenden çalışma belgesi ve bordrolarınızı isteyin. Kıdem, ihbar ve izin ücreti alacaklarında zamanaşımı fesihten itibaren 5 yıldır. Uyuşmazlıklarda işçilik alacakları için önce arabuluculuk zorunludur. Haklarınızı kaybetmemek için somut durumunuzu bir avukata danışarak değerlendirmeniz önerilir.